Balibo is een dorp in het grensgebied tussen Oost Timor en het Indonesische West Timor. Aan de noordkant van het dorp staat op een heuvel een rijzig oud Portugees fort, dat een goed uitzicht biedt over het dorp en de omringende velden.
Toen op 16 oktober 1975 het Indonesische leger Oost Timor op illegale wijze binnenviel, trokken de militairen vanuit het westen langs dit fort het dorp binnen.
Balibo staat sindsdien bekend als de basis van de Indonesische invasie in de voormalige Portugese kolonie - en als de plaats waar vijf buitenlandse journalisten onder dubieuze omstandigheden het leven lieten. Nieuw onderzoek naar de dood van vijf journalisten legde tweeëndertig jaar na dato in 2007 de feiten op tafel.
De dood van vijf journalisten in Balibo - enkele weken voor de Indonesische invasie in 1975 - is nog altijd een diplomatieke doorn in het oog van de relaties tussen Australië en Indonesië. Na jarenlange ontkenning door zowel de Indonesische als de Australische regeringen heeft een nieuw gerechtelijk onderzoek in het voorjaar van 2007 aangetoont dat er wel degelijk sprake was van een gerichte moord op de vijf journalisten. Geregistreerd vanuit Jakarta en medeplichtig verzwegen door de Australische regering in Canberra.
De Coroner’s Court in Sydney heropende begin 2007 het onderzoek naar de ware toedracht in Balibo. Onderzoeksrechter Dorelle Pinch baseerde de heropening op lang achtergehouden getuigenverklaringen en documenten. Het onderzoek heeft overtuigende bewijzen geleverd dat de vijf journalisten zijn vermoord. Ooggetuigen verklaarden te hebben gezien dat de journalisten werden gedood in opdracht van de Indonesische officier Yunis Yosfia. Deze werd later Minister van Informatie. De bevindingen spreken de jarenlange beweringen van de Australische en Indonesische regeringen tegen.
De Balibo Vijf, twee Australiërs, twee Britten en een Nieuw-Zeelander, werkten voor twee Australische nieuwszenders aan de berichtgeving over een mogelijke Indonesische invasie in het Portugese Oost Timor, dat op het punt stond om een zelfstandige staat te vormen. De journalist Greg Shackleton, cameraman Gary Cunningham en geluidsman Tony Stewart werkten in opdracht van het Australische Channel 7, terwijl de Britten Malcolm Rennie en cameraman Brian Peters een reportage maakten voor Channel 9.
Hun dood werd zowel door Indonesië als door Australië meer dan dertig jaar afgedaan als een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Diverse Australische onderzoeken kwamen tot deze conclusie. Het eerste officiële onderzoek was in 1976, door Alan Taylor, in opdracht van het Australische Ministerie van Buitenlandse Zaken. De conclusie hiervan was een herhaling van de Indonesische ontkenning: de dood door schotwonden was het resultaat van een ongeluk.
In 1996 liet de Australische Minister van Buitenlandse Zaken Alexander Downer onder politieke druk een tweede onderzoek verrichten, ditmaal door Tom Sherman. Dit onderzoek leverde het veelbetwiste Sherman Rapport op, met als slotconclusie dat de vijf journalisten onbedoeld waren beland in een kruisvuur tussen binnentrekkende Indonesische militaire troepen en Oosttimorese strijders.
Er waren voldoende redenen om het Sherman Rapport aan te vechten. Zo ontbraken de verklaringen van potentiële getuigen in Indonesië en Oost Timor, terwijl deze zich in een eerder stadium al hadden gemeld. Het rapport ging ook niet in op de vraag wanneer de Australische regering op de hoogte werd gesteld van de dood van de vijf journalisten en waarom de Australische regering toen niet onmiddelijk formeel heeft geprotesteerd. Zij hadden hiermee immers de invasie in Oost Timor kunnen stoppen.
Onder verdere politieke druk liet Downer in 1999 een derde onderzoek uitvoeren, wederom door Sherman. Het was geen verrassing dat de conclusie van dit derde onderzoek nauwelijks afweek van het vorige rapport. Hij had er dit keer echter wel iets aan toegevoegd: indien de journalisten zouden zijn vermoord, dan zou dit het gevolg zijn geweest van een ‘blunder’. Ook een VN-onderzoek in 2000 onder leiding van de Australische politieman John Skeffington werd voortijdig afgebroken. Skeffington’s verzoek om verlenging van zijn diensttijd, om zijn werk af te ronden, werd afgewezen.
Familieleden van de Balibo Vijf hebben meer dan 30 jaar lang gevochten om de waarheid boven tafel te krijgen. Zij hebben al die tijd geroepen dat de journalisten werden vermoord door Indonesiche militairen om te voorkomen dat zij voortijdig verslag zouden doen van de Indonesische aanval op Balibo. Shirley Shackleton, weduwe van Greg Shackleton, zei tijdens een interview voor de VOT Nieuwsbrief (nr 8, 2004): “Er is tegen ons gelogen en ons verstand werd beledigd. Ik ben bekritiseerd en door het slijk gehaald. Mijn herhaalde verzoeken om een juridisch onderzoek werden genegeerd.”
In de hoop om eindelijk opheldering te krijgen over wat er met de vijf mannen is gebeurd, verzocht de familie van cameraman Brian Peters om een onderzoek middels de Coroner’s Court in Glebe, een buitenwijk van Sydney. Onderzoeksrechter Dorelle Pinch heeft feiten weten te ontrafelen die eerdere onderzoeken nog niet hadden opgeleverd. De getuigen worden in dit rapport niet bij naam genoemd, maar zijn allen gecodeerd.
Getuige "Glebe 3" was destijds ingehuurd door het Indonesische leger. Hij verklaarde te hebben gezien hoe cameraman Brian Peters met zijn handen in de lucht “Australiërs” had geschreeuwd en vervolgens in elkaar zakte.
Getuige "Glebe 4", ook huurling, werd in detail ondervraagd over het aantal militairen dat betrokken was bij de aanval op Balibo. Dit betrof 120 ingehuurde Timorezen en ongeveer 400 Indonesische Kopassus (speciale legereenheid) – ondersteund door artillerie en marine. Na twee dagen van bombarderen waren alle burgers gevlucht. Vijf strijders van het Fretelin bleven achter om het dorp te verdedigen. Maar ook zij trokken zich terug toen Indonesiche troepen Balibo introkken waar de vijf journalisten toen nog verbleven. Het dorp werd zonder gevecht ingenomen. "Glebe 4" verklaarde tevens te hebben gezien dat drie witte mannen door Indonesische soldaten werden neergeschoten in een Chinese winkel in Balibo.
Om zich goed kenbaar te maken hadden de journalisten een Australische vlag geschilderd op hun woning, met daaronder in grote letters: "AUSTRALIA". Dit wordt bevestigd door beelden van een Portugese journalist, een paar dagen voordat Balibo werd aangevallen. Zijn film toont de journalisten die de vlag op het huis in Balibo schilderen. Het bewuste huis staat tot op heden bekend als het "Vlaghuis Balibo".
“Glebe 7” was een van de aanwezige vijf Fretelinstrijders. Hij vertelde tijdens de hoorzitting dat hij die dag vanuit zijn schuilplaats een officier zag schieten op Peters. Hij had er ook gehoord dat de anderen riepen: “journalisten!”, kort voordat de schoten klonken. "Glebe 5", een Timorese huurling van Kopassus, bevestigde dat hij twee uur later de dode lichamen van de vijf journalisten in een huis in Balibo had zien liggen.
"Glebe 2" beschuldigde de voormalige Indonesische Minister van Informatie Yunis Yosfiah, toen nog kapitein in het Indonesisch leger, van gericht schieten op de ongewapende Brian Peters, op zeer korte afstand. De journalist zou met zijn handen omhoog hebben gepleit bij Yosfiah voordat hij werd neergeschoten. Vervolgens schoten Indonesische soldaten op de andere journalisten. De getuige, zelf huurling, zei dit op afstand van 50 meter te hebben gezien. Hij verklaarde dat de soldaten hun documenten en apparatuur in de woning hadden vernietigd.
Foto: Yunus Yosfiah
Ook beschreef deze getuige hoe kolonel Dading Kalbuadi, toenmalig bevelhebber van de Indonesische invasietroepen, per helicopter naar die plaats was gevlogen en erop had toegezien dat de lichamen van de journalisten in een ander huis werden verbrand. Al die jaren, totdat hij instemde om te getuigen voor de Coroner’s Court in Sydney, heeft “Glebe 2” vastgehouden aan de officiële Indonesische versie van deze episode. De autoriteiten in Jakarta hadden zijn naam verbonden aan de verklaring dat de vijf journalisten in een huis waren omgekomen toen Fretelinstrijders het vuur hadden geopend. Volgens deze officiële verklaring was het huis in vlammen opgegaan toen het werd getroffen door een mortiergranaat.
Toen de Australische regering een jaar na de aanval een onderzoeksteam naar Balibo stuurde, had "Glebe 2" hen de officiële versie van het verhaal gegeven. De Indonesische kolonel Ed Sinaga zou bij dit vraaggesprek hebben gezeten. Sinaga had zich voorgedaan als een bediende van "Glebe 2" om te voorkomen dat deze de waarheid zou vertellen. Het was pas in 1999, ten tijde van het referendum, dat deze kroongetuige uiteindelijk besloot om een Australische journalist te vertellen wat zich werkelijk in Balibo had afgespeeld.
Yunus Yosfiah, die weigerde om naar Sydney te komen voor het onderzoek, ontkende de beschuldigingen tijdens een interview met de Australische zender ABC. Hij verklaarde de vijf journalisten nooit te hebben gezien, maar ontkende niet dat hij de leiding had bij de aanval op Balibo in oktober 1975. Volgens Yosfiah is de verklaring van "Glebe 2" een leugen.
Gordon Jockel, voormalig hoofd van het Australische inlichtingennetwerk JIO (Joint Intelligence Organisation), onthulde voor de Coroner’s Court dat hij er nooit aan heeft getwijfeld dat de Indonesische troepen met opzet de vijf journalisten hebben gedood om te voorkomen dat de clandestine operatie in het grensgebied zou uitlekken. Hij verklaarde dat de tragedie had kunnen worden voorkomen als de Australische inlichtingendiensten met elkaar hadden gecommuniceerd.
Jockel vertelde de onderzoeksrechter dat alle feiten om hun levens te redden bekend waren, maar dat geen enkele inlichtingendienst stappen had ondernomen. Zo zou de toenmalige Australische ambassadeur in Indonesië, Richard Woolcott, nog voor de aanval telegrammen hebben gestuurd naar de Australische regering met meldingen over de verwachte militaire aanval op het gebied.
Tussen de geheimen die na ruim 30 jaar werden onthuld ligt het feit dat onderschepte berichten van het Indonesische militaire radioverkeer bevestigen dat de Indonesiërs vooraf wisten dat de journalisten in Balibo waren.
De toenmalige Australische premier Gough Whitlam heeft altijd gezegd dat hij pas vijf dagen na de dood van de journalisten over het drama werd geïnformeerd. Zijn verschijnen voor de Coroner’s Court was de eerste keer dat Whitlam publiekelijk werd ondervraagd over zijn (voor-)kennis van de invasie en de omstandigheden van de dood van de vijf mannen. Hoewel hij zich andere zaken uit die periode nog uitstekend kon herinneren, verklaarde Whitlam zich geen waarschuwing voor de invasie te herinneren. Wel wist hij zich levendig voor de geest te halen dat hij op 21 oktober 1975 informatie ontving over een onderschept militair radiobericht dat melding maakte van “vier witte lijken” in Balibo. Niet omdat het schokkend nieuws was, maar omdat het onderscheppen van dergelijke radioberichten een zeldzaamheid was.
Whitlam's Minister van Defensie uit die tijd, Bill Morrison, verklaarde voor de Coroner’s Court dat hij een telegram had gezien dat op die bewuste 13 oktober waarschuwde voor de aanval op Balibo. Hij zei te hebben aangenomen dat Whitlam dit ook had ontvangen. Morrison had deze aanname niet geverifiëerd, omdat ”Whitlam al genoeg problemen aan zijn hoofd had met binnenlandse zaken”.
Inderdaad speelde er in die tijd een crisis binnen het Australische Ministerie van Mineralen en Energie, maar het blijft opmerkelijk dat een aggressieve militaire operatie door het grootste buurland van Australië aan de aandacht van de premier kon ontsnappen.
Belangrijk resultaat van het onderzoek is de bevestiging dat opeenvolgende Australische regeringen de zaak bewust gesloten hebben gehouden in het belang van de “Pro-Jakarta Lobby”. Dit orgaan, bestaande uit ambtenaren, politici, academici en zakenmensen, heeft belangen bij stabiele diplomatieke relaties met Indonesië. Dit “beleid” heeft niet alleen geleid tot bewust zwijgen over de invasie in Oost Timor, maar bracht ook met zich mee dat de gewelddadigheden door het Indonesische leger in Atjeh, Flores, de Molukken en West Papua nauwlijks onder de aandacht kwamen.
Ondanks deze wetenschap gaat de Lobby gewoon door onder de vleugels van de Australische Minister van Buitenlandse Zaken. Alexander Downer zei te begrijpen dat de bezoekende Gouverneur van Jakarta, Sutiyoso, de dagvaardiging om te verschijnen voor de Coroner’s Court als een vernedering had beschouwd. De dagvaardiging gaf in 2007 aanleiding tot het onmiddelijke vertrek van de voormalige generaal uit Sydney. De woedende protesten die in Jakarta losbarstten bij zijn thuiskomst resulteerden in excuses van de premier van New South Wales – zonder twijfel op aandringen van het Departement van Buitenlandse Zaken.
Dat Australië kort na het referendum in 1999 Interfet-troepen naar Oost Timor stuurde, blijft een gevoelige en pijnlijke kwestie in Jakarta. Veel invloedrijke Indonesiërs volharden in hun mening dat de afsplitsing van Oost Timor een Australische aantasting was van territoriale integriteit.
Het meer recentelijk verlenen van tijdelijke visa voor politieke vluchtelingen uit West Papua heeft olie op het vuur gegooid en elke Australische poging om Indonesië te dagen voor oorlogsmisdaden zal de vlammen hoog doen oplaaien. Het is dan ook afwachten in hoeverre Australië het onderzoek doorzet.
Shirley is de weduwe van Greg Shackleton, één van de vijf journalisten die in 1975 in Balibo om het leven werden gebracht. Haar boek is een mix van een persoonlijk verhaal, politiek spel, geschiedenis en de strijd van Oost Timor.
Toen Indonesië in 1975 op het punt stond om Oost Timor binnen te vallen, verdwenen in de grensplaats Balibo vijf journalisten die voor de Australische Channel 7 en Channel 9 verslag deden van de mogelijke Indonesische invasie in Oost Timor. De journalisten, later meer bekend als de Balibo Vijf, werden vermoord door Indonesische militairen – de ware toedracht werd in de doofpot gestopt.
Shirley Shackleton vertelt haar beleving in haar boek The Circle of Silence. Een meeslepend verhaal over een bijzonder leven. Na de plotselinge dood van haar echtgenoot ontpopte zij zich tot een vooraanstaand activiste. Ze wijdde ze haar leven aan het boven tafel krijgen van de waarheid over de gebeurtenissen in Balibo.
The Circle of Silence gaat over vreugde, verdriet, woede, enorme vastberadenheid en moed. Het boek vertelt niet alleen hoe Shirley is blijven vechten voor de waarheid over Balibo, maar ook over haar aanhoudend protest tegen de Indonesische invasie van Oost Timor en haar pogingen om de opeenvolgende Australische regeringen tot actie te manen.
De weduwe van Balibo-journalist Greg Shackleton strijdt ondertussen al ruim dertig jaar voor de waarheid over de toedracht in 1975 in het dorp Balibo en ze zal niet rusten eer ze de feiten op tafel krijgt over de inhoud van de doodskist die in 1975 in Jakarta werd begraven in het bijzijn van Australisch Ambassadepersoneel, terwijl familieleden van de Balibo Vijf niet werden uitgenodigd of toegelaten bij de plechtigheid.
In september en oktober van dat jaar maakte Shirley op uitnodiging van Stichting Vrij Oost Timor een rondreis door Nederland om haar boek te presenteren en tevens te relateren aan de film BALIBO (2009) van de Australische filmmaker Robert Connolly.
Shirley Shackleton was in Nederland genomineerd voor de Democracy Ribbons 2010 en won in Australië met haar boek de prestigieuze Walkley Award 2010. Het boek The Circle of Silence is een absolute aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in de zaak van de Balibo Vijf, de vrijheidsstrijd van Oost Timor of een bijzonder levensverhaal!
ISBN: 9781741964851 (Murdoch Books Australia)
The Circle of Silence van Shirley Shackleton is in Nederland te koop bij Politieke Boekhandel De Rooie Rat (Utrecht) en bij het Vredesburo (Eindhoven). Het boek is ook te bestellen via info@VrijOostTimor.nl
Kosten: 22,- Euro (excl. verzendkosten)
De film Balibo, gebaseerd op de ware feiten omtrent de dood van vijf journalisten in het Oosttimorese stadje Balibo in 1975, is in Indonesië verboden. Echter, kopieën van de DVD worden op de zwarte markten volop te koop aangeboden - en gekocht! Balibo vertelt het verhaal over de verdwijning van vijf journalisten, en onthult de feiten die 30 jaar lang voor het publiek èn de naaste familieleden verborgen werd gehouden.
1975: Oost Timor, toen nog een Portugese kolonie, bereidt zich voor op onafhankelijkheid en heeft al een regering gevormd. Het Indonesisch leger staat echter op het punt om Oost Timor binnen te vallen. Vijf journalisten van de Australische netwerken Channel 7 en Channel 9 bevinden zich in het grensplaatsje Balibo, waar ze werken aan de berichtgeving over een mogelijke invasie. Ze verdwijnen spoorloos; familieleden horen niets meer van hen.
De Indonesische en Australische regeringen hielden ruim 30 jaar lang vast aan de officiële verklaring dat de journalisten per ongeluk in een kruisvuur zijn omgekomen. Vraag bleef echter al die jaren waarom de Australische premier Whitlam dagen lang heeft gewacht voordat hij het bericht over hun dood doorgaf aan de familieleden van de journalisten.
Onder druk van familieleden en actiegroepen wereldwijd was begin 2007 een Australische rechter bereid was de zaak te heropenen. Bewijsmateriaal werd opnieuw bekeken en getuigen werden opnieuw gehoord. Belangrijk resultaat van het onderzoek was dat De Vijf doelgericht om leven zijn gebracht en opeenvolgende Australische regeringen de zaak bewust gesloten hebben gehouden.
Regiseur Robert Connolly heeft het verhaal over de Balibo Vijf goed gedocumenteerd. Hij laat daarbij de gebeurtenissen zien door de ogen van een zesde Australische journalist, Roger East, die ook in Oost Timor om het leven kwam, neergeschoten op de dag van de invasie, op de kade van de hoofdstad Dili.
Dat Balibo een Australische productie is, betekent niet dat het verhaal over vijf verdwenen journalisten geen boodschap zou hebben voor Nederlands publiek. In tegendeel, want ook de Nederlandse journalist Sander Thoenes werd door Indonesische militairen vermoord in Oost Timor, op 21 september 1999. Net als bij De vijf van Balibo, zijn feiten en daders met naam en toenaam bekend. Net als in de zaak van Sander Thoenes zijn de daders van deze gerichte moord nooit veroordeeld, weigert de Indonesische regering iedere vorm van medewerking en blijft de eigen regering passief. Zowel in Australie als in Nederland wachten familieleden van vermoorde journalisten nog altijd op duidelijkheid en gerechtigheid.
De Nederlandse première van de film Balibo was in maart 2010, tijdens het Amnesty Filmfestival Movies that Matter in Den Haag. Daarna draaide de film enige tijd in Amsterdam (De Uitkijk), Rotterdam (Cinerama) en Eindhoven (Filmhuis BROET). Ook maakte de film in diverse steden deel uit van Shirley Shackleton's Speaking Tour. De Nederlandse distributeur E1 Entertainments bracht in het najaar van 2010 de film tevens op DVD uit.
